Hańcza jest najgłębszym jeziorem w Polsce. Znajduje się na obszarze Suwalskiego Parku Narodowego. Ten niezwykle czysty akwen leży w samym sercu krainy nazywanej „zielonymi płucami Polski”. Wody Hańczy kryją największą głębię spośród wszystkich jezior naszego kraju.

800px-Hancza_2

W zamierzchłych czasach, po nieudanej próbie ataku na ziemie polskie wojska litewskie pod wodzą księcia Trojdena wycofywały się w głąb rodzinnego kraju. Ścigani przez Mazurów przeciskali się przez bujne puszcze, aż dotarli nad brzeg jeziora. Utrudzeni wojownicy usiedli na porozrzucanych głazach, posilali sią i pili wodą z jeziora. Książe zawołał wówczas do nich: „Gena cze!” („Koniec cofania!”). Mazurzy z czasem przekręcili to na „Hana cze” i ostatecznie na “Hańcza”. W ten sposób ludowe podanie tłumaczy genezę nazwy najgłębszego jeziora w Polsce. Tymczasem pochodzi ona od litewskiego słowa “antis” – rynna lub głęboka dolina. I rzeczywiście, Hańcza jest typowym jeziorem rynnowym, powstałym w plejstocenie. Rynnę uformowały wody podlodowcowe. Płynąc pod cielskiem lądolodu, niczym wielkie rzeki żłobiły podłoże, kształtując głębokie doliny. Po ustąpieniu lądolodu w zagłębieniach tych pozostały bryły martwego lodu. Ocieplenie się klimatu spowodowało jego topnienie. Nastąpiło to około ośmiu tysięcy lat temu.

Do wielkiego obniżenia spływają dziś wody z okolicznych wzgórz, ale z jeziora wypływa tylko jedna rzeka – Czarna Hańcza. Strumienie wnoszące osady, osuwające się głazy i brzegi sprawiają, że staje się ono coraz płytsze. Jest zamulane, a osady opadają na dno. Być może dlatego najnowsze pomiary głębokości  Hańczy nie potwierdzają powszechnie znanej wielkości – 108,5 m. Pomiary wykonane w 1997 roku wykazały, że w największej głębi dno zbiornika leży 106,1 metrów poniżej tafli wody.

Inne charakterystyczne cechy Hańczy to strome zbocza i brzegi, z których zachodnia opada niespotykaną nad innymi jeziorami nizinnymi w Polsce skarpą. Jej wysokość przekracza 40 metrów, a średnie nachylenie 60°. Drugą osobliwością jest stroma ściana, schodząca pod wodę na głębokość 30 metrów.

Linia brzegowa jest średnio rozwinięta. Brzegi są w większości kamieniste. Królują tu wielkie głazy narzutowe pozostawione przez lądolód, które w wielu miejscach porośnięte są mchami i porostami. Występują też brzegi płaskie z bogatą roślinnością, a nawet wypełnione torfowiskami. Dno natomiast jest piaszczysto-żwirowe. Przezroczystość wody sięga 10 metrów.